گروه تبادل نظر سیاسی و اجتماعی

🔍 همه آنچه درباره کنوانسیون خزر باید بدانید؛ چرا سهم ایران از نفت خزر صفر است؟ 📌 تاریخچه حاکمیت حقوقی ایران بر خزر 🔻 مبنای حقوقی خزر تا سال ۱۹۹۱ دو سند بود: عهدنامه مودت ۱۹۲۱ و قرارداد بازرگانی-دریانوردی ۱۹۴۰ میان ایران و شوروی. 🔻 این اسناد صراحتا درباره تقسیم بستر دریا یا درصد مالکیت چیزی نمی‌گویند؛ اما در فصل ۱۱ عهدنامه ۱۹۲۱ واژه «بالسویه» (به‌طور مساوی) برای حق بهره‌برداری از آب‌های سرحدی بین ایران و شوروی به کار رفته است. 🔻 از همین جا دکترین حقوقی ایران بعد از فروپاشی شوروی شکل گرفت: نظام «کاندومینیوم» یا حاکمیت مشاع یعنی جز یک منطقه انحصاری مشخص برای هر کشور، بقیه دریا در بهره‌برداری مشترک همه بماند. 🔻 بر همین مبنا، دیپلماسی ایران سال‌ها روی تقسیم مساوی به ۵ سهم ۲۰ درصدی پافشاری کرد که در کنوانسیون خزر نیز مطرح شد. ظریف بعدها گفت بحث ۵۰ درصد حق ایران از ابتدا مبنای حقوقی نداشت، چون آن دو قرارداد اصلا مالکیت دریا را تعیین نمی‌کرده و فقط درباره حق کشتی‌رانی بوده است. 📌 ۱۳۹۷ چه اتفاقی افتاد؟ ۲۱ مرداد ۱۳۹۷، در آق‌تائوی قزاقستان، پس از ۲۶ سال مذاکره، پنج رئیس‌جمهور (روحانی، پوتین، نظربایف، علی‌اف، بردی‌محمدوف) کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر را امضا کردند. این سند عملا روح دکترین «مشاع بودن» را کنار گذاشت و منطق نزدیک به «دریاهای آزاد» را جایگزین کرد. 🔻 سهم ۵۰ یا ۲۰ درصدی ایران دیگر در هیچ سندی به‌رسمیت شناخته نشد و موقعیت چانه‌زنی ایران از حالت تهاجمی به مدافعانه تنزل کرد. همان روزها موجی از انتقادات در فضای مجازی راه افتاد و بعدها برخی رسانه‌ها این سند را «ترکمانچای جدید» خواندند. 📌 مفاد اصلی کنوانسیون 🔹 آب‌های سرزمینی: ۱۵ مایل دریایی، حاکمیت کامل 🔹 منطقه انحصاری ماهیگیری: ۱۰ مایل دیگر (جمعا ۲۵ مایل ≈ ۴۶ کیلومتر) 🔹 مابقی سطح آب: پهنه مشترک، دریانوردی آزاد برای هر پنج کشور 🔹 بستر و زیربستر (نفت و گاز): جدا از سطح آب، واگذار به توافقات دوجانبه/سه‌جانبه آینده 🔹 خط لوله و کابل (ماده ۱۴): فقط رضایت کشوری که بستر از قلمروش می‌گذرد لازم است، نه اجماع همه، راهی که پیش‌تر خط لوله ترانس‌خزر ترکمنستان-آذربایجان و پروژه‌های نفتی قزاقستان-روسیه را باز کرد. 🔹 ماده ۳: ممنوعیت حضور نظامی کشورهای غیرساحلی و ممنوعیت واگذاری قلمرو برای تجاوز علیه اعضا 👈 ذخایر خزر بین ۴۸ تا ۷۵ میلیارد بشکه نفت و ۱۰۶ تا ۲۹۲ تریلیون فوت مکعب گاز تخمین زده می‌شود، فقط رقم پایین نفت، با قیمت امروز، چیزی نزدیک به ۳ هزار میلیارد دلار می‌ارزد. اما نکته تلخ‌تر این‌جاست: از میان پنج کشور ساحلی، تنها ایران هیچ تولید نفت و گازی از خزر ندارد. 🔻 آذربایجان روزانه ۹۲۲ هزار بشکه، قزاقستان ۱.۳۸۷ میلیون بشکه، ترکمنستان ۲۱۶ هزار بشکه تولید می‌کنند؛ سهم ایران صفر است. در همین فاصله که ایران هشت سال لایحه را در کشو نگه داشت، سه کشور دیگر عملا حدود ۶۸ درصد بستر دریا را با توافقات دوجانبه میان خود تقسیم کردند. 👈 دوما روسیه در ۲۸ شهریور ۱۳۹۸ کنوانسیون را تصویب کرد و پوتین ۹ مهر همان سال آن را قانون کرد. روسیه خواستار تسریع تصویب توسط ایران است. لاوروف صراحتا از ایران خواسته هرچه زودتر تصویب کند. دلیل مسکو روشن است: ماده ممنوعیت حضور نظامی غیرساحلی‌ها دقیقا همان چیزی است که روسیه هم می‌خواهد: نگه‌داشتن ناتو و غرب بیرون از خزر. 🔻کارشناسان معتقدند پروژه‌های کریدور زنگزور و کریدور میانی، مسیرهای ترانزیتی موازی با ایران در قفقاز ایجاد می‌کنند که کنوانسیون خزر باید در همین بستر فهمیده شود. 📌 تصویب کنوانسیون در چه مرحله‌ای است؟ لایحه در کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس است؛ مسیر بعدی صحن علنی و سپس شورای نگهبان است. چهار کشور دیگر تصویب کرده‌اند و ایران آخرین حلقه مفقوده لازم‌الاجرا شدن کل سند برای همه پنج کشور است. #پرونده_ویژه_کنوانسیون_خزر به ذره‌بین ایران بپیوندید: 🔎 @iran_zarehbin