اظهار نظر در کانال خورشید

هشدار اقلیمی؛ افزایش خطر آتش‌سوزی در جنگل‌های زاگرس در هفته‌های اخیر، آتش‌سوزی‌های گسترده در کشورهای جنوب و غرب اروپا بار دیگر نشان داد که پیامد موج‌های گرمایی تنها به افزایش دما یا تهدید سلامت انسان محدود نمی‌شود. یکی از مهم‌ترین پیامدهای این پدیده، افزایش چشمگیر خطر آتش‌سوزی در جنگل‌ها و مراتع است؛ رخدادی که می‌تواند هشداری جدی برای رویشگاه‌های ارزشمند زاگرس نیز باشد. برخلاف تصور عمومی، بیشترین خطر آتش‌سوزی الزاماً هم‌زمان با گرم‌ترین روزهای سال رخ نمی‌دهد. زمانی که یک منطقه برای چند هفته تحت تأثیر دماهای بالا، رطوبت نسبی پایین و نبود بارش مؤثر قرار می‌گیرد، رطوبت خاک و پوشش گیاهی به‌تدریج کاهش می‌یابد. علف‌های یک‌ساله، برگ‌های خشک، شاخه‌های افتاده و بقایای گیاهی به سوختی بسیار مستعد اشتعال تبدیل می‌شوند. در چنین شرایطی، حتی یک جرقه کوچک ناشی از بی‌احتیاطی، ته‌سیگار، آتش روشن‌شده توسط گردشگران، سوزاندن بقایای کشاورزی یا نقص در خطوط انتقال برق می‌تواند آغازگر یک آتش‌سوزی گسترده باشد. در تابستان امسال، بخش‌های وسیعی از اروپا پس از تجربه چند موج گرمایی متوالی، شاهد آتش‌سوزی‌های گسترده در اسپانیا، پرتغال، فرانسه، ایتالیا و یونان بوده‌اند. عامل مشترک در اغلب این حریق‌ها، گرمای مداوم، خشک شدن پوشش گیاهی، کاهش رطوبت سوخت‌های طبیعی و وزش باد بوده است؛ شرایطی که موجب گسترش سریع آتش و دشوار شدن عملیات مهار شده است. اگرچه شرایط اقلیمی ایران با اروپا تفاوت‌هایی دارد، اما سازوکار شکل‌گیری و گسترش آتش‌سوزی در هر دو منطقه مشابه است. جنگل‌های بلوط زاگرس نیز پس از چند هفته گرمای مداوم، به‌ویژه در نیمه دوم تابستان، با کاهش شدید رطوبت پوشش گیاهی روبه‌رو می‌شوند. علفزارهایی که در بهار رشد کرده‌اند، پس از خشک شدن، لایه‌ای پیوسته از سوخت را در کف جنگل تشکیل می‌دهند و در صورت ایجاد یک جرقه، آتش می‌تواند به‌سرعت در سطح جنگل گسترش یابد. استان‌های لرستان، ایلام، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و بخش‌هایی از خوزستان، مهم‌ترین رویشگاه‌های بلوط زاگرس را در خود جای داده‌اند. با توجه به تداوم گرمای هوا و در صورت ادامه نبود بارش مؤثر، احتمال افزایش خطر آتش‌سوزی در این مناطق وجود دارد. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده است که بسیاری از حریق‌های گسترده زاگرس پس از دوره‌های طولانی گرما و خشکی رخ داده‌اند. البته باید تأکید کرد که اقلیم به‌تنهایی آتش ایجاد نمی‌کند؛ منشأ بخش عمده‌ای از آتش‌سوزی‌های زاگرس همچنان عوامل انسانی است. با این حال، شرایط اقلیمی تعیین می‌کند که یک جرقه کوچک به‌سرعت خاموش شود یا به یک آتش‌سوزی گسترده و مخرب تبدیل گردد. به همین دلیل، در چنین دوره‌هایی افزایش گشت‌های حفاظتی، جلوگیری از روشن کردن آتش در طبیعت، پرهیز از سوزاندن بقایای کشاورزی، پایش خطوط انتقال برق و آموزش گردشگران و جوامع محلی، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. آنچه این هشدار را جدی‌تر می‌کند، روند گرمایش جهانی و تغییر اقلیم است. گزارش‌های علمی نشان می‌دهد که در بسیاری از مناطق جهان، موج‌های گرما فراوان‌تر، شدیدتر و ماندگارتر شده‌اند و همین موضوع باعث طولانی‌تر شدن فصل آتش‌سوزی و افزایش خطر وقوع حریق‌های بزرگ شده است. جنگل‌های زاگرس نیز از این روند جهانی مستثنی نیستند. در آینده، اگر روند افزایش دما و تشدید خشکی ادامه یابد، احتمال وقوع آتش‌سوزی‌های گسترده‌تر و دشوارتر برای مهار افزایش خواهد یافت؛ مگر آنکه هم‌زمان اقدامات مؤثری برای کاهش عوامل انسانی ایجاد آتش، تقویت سامانه‌های پایش و هشدار سریع، تجهیز نیروهای اطفای حریق و حفاظت علمی از این اکوسیستم ارزشمند انجام شود.  جنگل‌های زاگرس تنها مجموعه‌ای از درختان بلوط نیستند؛ آن‌ها یکی از مهم‌ ترین ذخایر تنوع زیستی ایران، نقش‌آفرین در حفاظت خاک، تغذیه منابع آب و تعدیل اقلیم غرب کشور هستند. حفاظت از این میراث طبیعی، به‌ویژه در عصر تغییر اقلیم، ضرورتی ملی است. داریوش یاراحمدی عضو هیئت علمی گروه جغرافیا