.::گروه شهرسازی دانشگاه گیلان::.

سازمان فضایی شهری و منطقه‌ای ایران در تمدن‌های نخستین (قبل از حکومت مادها) درباره تمدن‌های نخستین در ایران، به دلیل کمی منابع اطلاع جامعی در دست نیست، قدیمی‌ترین آثار این تمدن‌ها به ده هزار سال می رسد. تاریخ اسطوره‌ای ایران به طور عمده دوره‌های فرمانروایی پیشدادیان و کیانیان را دربر می‌گیرد. قبل از تسلط مادها نیز در غرب ایران و در میا. رودان (بین النهرین) تا زاگرس سومریان، اکدیان، کلدانیان، آشوریان، بابلیان و عیلامیان دارای تمدن شهری و منطقه‌ای بودند. بنابر روایت اوستا بعد از ورود آریایی‌ها، در ایران ۱۶ ناحیه بوجود آمد. این ۱۶ ناحیه عبارت از آریاویج، سغد (سغدیان)، باختر (باختی - بلخ)، نیسابه (پارت)، اوروا (خوارزم)، رنها (رنگ‌ها)، مرگیانا (مرو)، هرات، کابل، هیرکانی (گرگان)، هتومنت (هلمند)، رخج، راگا (ری)، ورنه (گیلان) چخر (چرغ) و پنجاب (در هند) بود. این نواحی به عنوان قلمرو فرمانروایان پیشدادی و کیانی محسوب شده و شهر باختر (بلخ) مرکز سرزمین باختر پایتخت حکومت کیانیان بوده که نام قدیمی‌تر آن «راز یاسب» می‌باشد. در تمدن سومر از آن زمان که سارگون بانی دولت اکد پس از تسلط بر سومریان شهر اکد در نزدیکی بابل را به عنوان پایتخت ایالات متحده سومر بنا نهاد (۲۷۵۰ قبل از میلاد)، غالب سکونتگاه‌های مهم شهری به صورت دولتشهرهای مستقل بوده است. در این دوره حداقل یازده ایالت شهر وجود داشته و بعضی از آنها وارکا، لارسا، کیش و نیپور نامیده می‌شد. در این دوره از شهر اور نیمه‌راه بغداد تا دهانه خلیج فارس به عنوان پایتخت سومر نام برده می‌شود. سومریان در آغاز در قسمت بالایی خلیج فارس و در دو سوی اروندرود زندگی می‌کرده‌اند. اکدیان در شمال شرقی سرزمین سومر سکونت داشتند. نام اکد و سومر غالباً باهم ذكر می‌شود. در تمدن عیلامی نیز عیلام چهار منطقه داشت که آوان (شوش - سوزیان)، انشان (انزان - در شرق و جنوب شرقی خوزستان)، سیماش (در شمال و شمال شرقی خوزستان) و پارسوماش (مسجد سلیمان) بود. تمدن عیلامی نواحی خوزستان، لرستان، پشتکوه و کوه‌های بختیاری را در بر می‌گرفت. منبع: کتاب با شهر و منطقه در ایران، تالیف دکتر اسماعیل شیعه، چاپ انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران