#Etimologiya
DASTURXON
Forscha xon leksemasidan uzoqlashmaymiz. Bu unsur o‘zbek tilida nafaqat xontaxta, balki dasturxon so‘zi tarkibida ham uchraydi.
Dasturxon — o‘rtaga yozilib, ustiga taom tortiladigan maxsus mato, ro‘zg‘or buyumi. Ushbu so‘zning qadimgi shakli dastorxon bo‘lgan.
So‘z tarkibidagi dastor (دستار) forscha bo‘lib, mato, sochiq, yopqich, ro‘mol ma’nolarini anglatadi. Bu leksema esa forscha dast (دست) — «qo‘l» o‘zagidan yasalgan.
Ikkinchi qism — xon (خوان) esa fors tilida taom tortiladigan joy, so‘ri, patnis, lagan yoki umumiy ovqatlanish uchun mo‘ljallangan dastur ma’nolarini bildiradi.
@akademik_til
#Etimologiya #Qõshimcha
+XON
Kitobxon, gezetxon, g‘azalxon..
+xon qo‘shimchasi fors-tojik tilidagi xondan (reading, to read / o‘qimoq) fe’lining hozirgi zamon fe’l asosidir (yoki hozirgi zamon negizi):
Fe’lning noaniq shakli (infinitiv): خوندن / خواندن (xondan) – o‘qimoq.
Hozirgi zamon asosi (negizi): خوان (xon) – o‘qi.
Fors-tojik va barcha eroniylik tillarida fe’lning hozirgi zamon asosi otlarga birikib, qo‘shma so‘zlar yoki otdan ot/sifat yasovchi affiksoidlar hosil qiladi.
Hozirgi o‘zbek tilida +xon qo‘shimchasi faqat o‘qish bilan bog‘liq so‘zlarga qo‘shiladi:
Kitobxon – kitob o‘quvchi, gazetxon – gazeta o‘quvchi, jurnalxon, g‘azalxon...
@akademik_til
#Etimologiya #Qõshimcha
+PAZ
Oshpaz, somsapaz, nonpaz..
+paz qo‘shimchasi fors-tojik tilidagi puxtan (pazidano / to cook, to bake / pishirmoq) fe’lining hozirgi zamon fe’l asosidir:
Fe’lning noaniq shakli (infinitiv): پختن (puxtan) yoki پزیدن (pazidan) – pishirmoq, tayyorlamoq.
Hozirgi zamon asosi (negizi): پز (paz) – pishir.
Eroniy tillarida fe’lning hozirgi zamon asosi otlarga qo‘shilib, o‘sha mahsulotni yoki taomni pishiruvchi, tayyorlovchi shaxs oti (kasb-hunar) hosil qiladi.
Hozirgi o‘zbek tilida +paz qo‘shimchasi faqat yeguliklar bilan bog‘liq so‘zlarga qo‘shiladi:
Oshpaz – taom pishiruvchi, somsapaz – somsa pishiruvchi, nonpaz, shashlikpaz, mantipaz, shirmonpaz.
@akademik_til
#Etimologiya #Qõshimcha
+XO‘R
Choyxo‘r, mayxo‘r, nonxo‘r, go‘shtxo‘r..
+xo‘r qo‘shimchasi fors-tojik tilidagi xordan (خوردن) — yemoq, ichmoq fe’lining hozirgi zamon negizidan kelib chiqqan.
Fe’lning noaniq shakli (infinitiv): خوردن (xordan) — yemoq, ichmoq.
Hozirgi zamon asosi (negizi): خور (xo‘r) — ye, ich.
Fors-tojik va boshqa eroniy tillarda fe’lning hozirgi zamon negizi otlarga qo‘shilib, biror narsani iste'mol qiluvchi, unga odatlangan yoki unga ruju qo‘ygan shaxs ma'nosini bildiruvchi qo‘shma so‘zlar va affiksoidlarni hosil qiladi.
Cho‘yxor – choy ichuvchi, aroqxo‘r – aroq ichuvchi, nonxo‘r – non yeyuvchi, go‘shtxo‘r – go‘sht yeyuvchi..
Dastlab – xo‘r faqat «yeyuvchi, ichuvchi» anglamlarini bildirgan. Keyinchalik uning ma'nosi kengayib, «biror narsadan foydalanuvchi», «unga mukkasidan ketgan», «u bilan kun kechiruvchi» kabi ma'nolarni ham ifodalay boshlagan.
Poraxo‘r — pora oluvchi;
Qonxo‘r — asl ma'noda «qon ichuvchi», ko‘chma ma'noda «shafqatsiz, zolim»;
G‘amxo‘r — dastlab «g‘amni o‘ziga oluvchi», keyinchalik «mehribon, qayg‘uruvchi» anglamlarini olgan.
@akademik_til
#Izoh
Eng qizig‘i +xo‘r qo‘shimchasi (affiksoid) o‘zbek tilida mustaqil so‘z sifatida ham qo‘llaniladi.
XO‘RAK - [f. – ovqat, oziq, yemish; ishtaha] Yeyish mumkin bo'lgan narsa; yemish, ovqat.
XO‘RAKI - [f. – yeyimli, yemishli; oziq-ovqat] Hosili iste'mol qilinadigan, yeyiladigan; iste'mol uchun maxsus ekiladigan.
XO‘RANDA - [f. – (ovqat) yeyuvchi] Ovqat sotib oluvchi kishi; ovqatlanuvchi.
XO‘RDA – [f. – yeyilgan, ichilgan], xo'rda osh Guruchli suyuq ovqat; mastava.
@akademik_til
#Etimologiya
«LO‘TTIBOZ»NI LUT PAYG‘AMBARGA ALOQASI BORMI?!
Lo‘ttiboz so‘zi o‘zbek tiliga fors-tojik tili orqali kirgan bo‘lib, lo‘tti (luti) va -boz qismlaridan tashkil topgan.
Bu so‘zning uzoq ildizi arabcha Lūṭ (Lut) nomi bilan bog‘liq. Arab tilida lutiy (al-luwāṭī) dastlab Lut payg‘ambar qavmining qilmishi (gomoseksualizm)ga nisbat berilgan salbiy atama bo‘lgan.
Keyinchalik so‘z fors-tojik tiliga o‘tib, dastlabki diniy ma’nosidan uzoqlashadi va yangi semantik mazmun kasb etadi. O‘rta asrlarda luti deb shahar va bozor-maydonlarda tomosha ko‘rsatib kun kechiradigan, ayyorligi yoki betakallufligi bilan ajralib turadigan ko‘cha san’atkorlari, masxarabozlar va daydi kishilar atalgan.
+boz fors tilidagi mahsuldor so‘z yasovchi qo‘shimcha bo‘lib, «biror ish bilan shug‘ullanuvchi», «o‘ynovchi», «ishqibozi» ma’nolarini bildiradi. Masalan: nayrangboz, qimorboz, lo‘ttiboz.
Dastlab lo‘ttiboz bozor va maydonlarda ayiq o‘ynatadigan, qo‘g‘irchoq tomoshalari ko‘rsatadigan, ko‘zboyamachilik yoki turli nayranglar bilan odamlarni kuldirib, shu orqali tirikchilik qiladigan xalq tomoshabinlariga nisbatan ishlatilgan.
Vaqt o‘tishi bilan bu kasbga jamiyatda salbiy munosabat shakllanib, so‘zning ma’nosi ham o‘zgargan. Natijada lo‘ttiboz bugungi o‘zbek tilida «ayyor», «qallob», «soxtakor», «odamlarni hiyla bilan aldaydigan shaxs» ma’nolarida qo‘llanadi.
Lūṭ (Lut) → lutiy (Lut qavmiga nisbat berilgan salbiy atama) → luti / lo‘tti (daydi, ko‘cha masxaraboz, nayrangchi) → lo‘ttiboz (hiyla va nayrang bilan odamlarni aldaydigan shaxs).
⚠️ Muhim eslatma: So‘zning kelib chiqishi Lut payg‘ambarning shaxsiga emas, balki tarixiy taraqqiyot davomida uning qavmi bilan bog‘liq salbiy atamaning ma’no o‘zgarishiga taqaladi. Asrlar davomida bu atama diniy mazmundan uzoqlashib, avval ko‘cha tomoshabinlari va masxarabozlarni, keyinchalik esa ayyor va qallob kishilarni anglatuvchi so‘zga aylangan.
@akademik_til
#Bitik
«Qutatg‘u bilig» asarini bugungi kunda uch yirik qo‘lyozmasi ma'lum:
1. Hirot yoki Vena nusxasi.
Uygur yozuvli. 1439-yil Hirotda ko‘chirilgan, hozir Venada saqlanayotir.
2. Farg‘ona yoki Namangan nusxasi.
Arab yozuvli. XIII asrda ko‘chirilgan, hozir Toshkentda saqlanyotir.
3. Qohira nusxasi.
Arab yozuvli. XIV asrda ko‘chirilgan, hozir Qohira saqlanayotir.
@akademik_til
#Sheva #Fonetik
FARG‘ONA ShEVASI
O‘ta ilmiy post
Farg‘ona shevalari fonetikasida o‘ziga xos fonetik hodisalardan biri adabiy tilda so‘z o‘rtasidagi -av- tovush birikmasining o‘zgarishidir. Bu hodisada so‘z o‘rtasida kelgan a fonemasi oʻ unlisiga almashinadi. Biroq mazkur o‘zgarish tasodifiy emas, balki muayyan fonetik muhitda, ya'ni a fonemasidan keyin v (lab-tish) undoshi kelgandagina yuz beradi.
Jarayon bir necha bosqichda kechadi. Dastlab -av- birikmasidagi a unlisi o ga yaqinlashadi, undan keyingi lab-tish v undoshi esa lab-lab w undoshiga aylanadi. Natijada -ow- tovush birikmasi hosil bo‘ladi. Keyingi bosqichda lab-lab w undoshi regressiv ta'sir ko‘rsatib, o‘zidan oldingi o unlisining lablanish darajasini kuchaytiradi. Shu tariqa o unlisi oʻ ([ɵ] lablangan unli) sifatida talaffuz qilinadi.
Demak, Farg‘ona shevalaridagi bu hodisa oddiy unli almashinuvi emas, balki lablanish (labializatsiya) va undoshning artikulyatsion o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan murakkab fonetik jarayon hisoblanadi.
Misollar:
1. qavi- (qavimoq) → qovi → qowi → qo‘wi.
2. qavs → qovs → qows → qo‘ws.
3. shavla → shovla → showla → sho‘wla // sho‘:la.
4. savdo → sovda → sowda → so‘wda // so‘:da.
5. davr → dovr → dowr → do‘wr.
6. davlat → dovlat → dowlat → do‘wlat.
7. gavda → govda → gowda → go‘wda.
8. sabzi → savzi → sovzi → sowzi → so‘wzi // so‘:zi.
@akademik_til
#Savol
Navbatdagi lingvistik savolimiz.
O‘zbek tilida rang-tus anglamini bildiruvchi QORA-QURA degan so‘zimiz mavjud. Shu juft leksema tarkibidagi QURA komponenti nima anglamni bildiradi?
@akademik_til
#Etimologiya
LAYLAK
Laylak — uzun oyoqli qushlar turkumiga mansub, tumshug‘i va oyoqlari uzun, patlari oq-qora aralash, yirik qush.
So‘zning etimologiyasi arab tilidagi لقلق (laqlaq) shakliga borib taqaladi. Arab tilidagi laqlaq so‘zi tovushga taqlid asosida yuzaga kelgan deb qaraladi. Xususan, u laylak tumshug‘ining bir-biriga urilishidan hosil bo‘ladigan «laq-laq» tovushiga taqlid natijasida shakllangan.
Keyinchalik arabcha laqlaq so‘zi fors-tojik tiliga laklak shaklida o‘zlashgan. Fors-tojik tili orqali o‘zbek tiliga kirib kelar ekan, so‘zning fonetik qiyofasida o‘zgarish yuz berib, laylak shakli vujudga kelgan.
laqlaq > laklak > laylak
Fors tilida: laklak.
Tojik tilida: laylak.
@akademik_til
#Etnografiya #Irimlar
Boya bu irimni eshitib, rosa kuldim. 😄
Xullas, Farg‘ona xalqida shunday bir irim bor: osmonda kamalak paydo bo‘lsa, qizlar sochlarining uchini kundaga qo‘yib bolta bilan kesib tashlashadi.
Bu odatning o‘ziga xos jihati shundaki, soch oddiy qaychi bilan emas, aynan bolta yordamida kesiladi Irimga ko‘ra, shunday qilinsa, qizlarning sochi yanada uzun va qalin bo‘lib o‘sarmish (kamalak kabi).
Xalq irimlarida tabiat hodisalari, ayniqsa, kamalak kabi noodatiy hodisalar bilan insonning go‘zalligi, barakasi va kelajagini bog‘lash holatlari ko‘p uchraydi.
Ammo kamalak + bolta + soch kombinatsiyasi, tan olish kerak, ancha antiqa.
🫵 Sizning hududingizda mana shunday irim bormi?
@akademik_til
#Sheva
Farg‘ona viloyatining Marg‘ilon va Toshloq xalqi ayrim shevalarida QUYMOQ fe'lini KUYMOQ tarzida talaffuz qilishi uchraydi.
Choydi piyalaga to‘ldirip kuying!
@akademik_til
#Etimokogiya
XACHIR – SO‘G‘DChADIR
Xachir — biya (urg‘ochi ot) bilan eshakning qo‘shilishidan tug‘ilgan, asosan yuk tashishda foydalaniladigan uy hayvoni.
Xachir so‘zining etimologiyasi qadimgi eroniy tillarga borib taqaladi. Etimologik manbalarda bu leksemaning qadimgi so‘g‘dch χartarē shakli bilan aloqadorligi qayd etiladi. Mazkur birlik keyinchalik turk tillariga o‘zlashib, fonetik va morfologik jihatdan turk til tizimiga moslashgan.
Eski turk tili davriga oid muhim manbalardan biri — Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lug‘otit turk» asarida ushbu hayvon nomi qatır shaklida qayd etilgan. Bu shakl so‘zning turk tillaridagi qadimgi ko‘rinishlaridan biri hisoblanadi.
Keyingi tarixiy taraqqiyot jarayonida, xususan, mo‘g‘ullar davri va undan keyingi turk tillari rivoji davomida qatır shakli fonetik o‘zgarishlarga uchrab, hozirgi o‘zbek tilidagi xachir shakliga yaqinlashgan. Bunda dastlabki q undoshining x ga, t undoshining esa ch ga o‘zgarishi kabi fonetik jarayonlar kuzatiladi: qatır → xatır → xachir.
Shunday qilib, o‘zbek tilidagi xachir leksemasi qadimgi eroniy qatlamga mansub bo‘lgan, keyinchalik turk tillariga o‘zlashib, uzoq tarixiy taraqqiyot davomida fonetik jihatdan o‘zgarib, hozirgi shaklini olgan qadimiy zoonimlardan biridir.
@akademik_til
#Maqol
Ayoz, o‘tgan kuningni unutma, xon (yoki ko‘n) chorig‘ingni* quritma.
*Choriq – Qattiq xom teridan tikilgan, asosan tog'lik hududlar xalqlari orasida rasm bo'lgan oyoq kiyimi.
Choriq qurib qolmasligi uchun qadimda uni yog‘lab yoki suv bilan namlab turishgan, agar qurib qolsa kiyib bo‘lmas holatga kelgan. Maqol shunga ishora qilingan.
@akademik_til
#Gidronim #Toponim
QO‘G‘AY GESLARI NOMI NIMANI ANGLATADI?
Shu kunlarda Mustaqilligimizning 35 yilligi munosabati bilan Namangan viloyatining Uchqo‘rg‘on va Norin tumanlarida ikkita kichik GES — Qo‘g‘ay-1 va Qo‘g‘ay-2 ishga tushirildi.
Bizni esa ushbu GESlar nomidagi Qo‘g‘ay komponenti qiziqtiradi. Xo‘sh, Qo‘g‘ay nima degani?
Namangan viloyati Uchqo‘rg‘on tumanida Qo‘g‘ay va Qo‘g‘ayo‘lmas nomli qishloqlar, shuningdek, Qo‘g‘ayariq gidronimi mavjud. Mazkur toponim va gidronimlarning shakllanishida Farg‘ona vodiysida yashab kelgan o‘zbek-qipchoq urug‘larining nomlari muhim o‘rin tutadi.
Qo‘g‘ay — Farg‘ona vodiysidagi o‘zbek-qipchoq urug‘laridan birining nomi. Qo‘g‘ayo‘lmas qishlog‘i ham shu hududda yashagan o‘zbek-qipchoq urug‘laridan biri — qo‘g‘ay va o‘lmas urug‘ bo‘linmalari nomlari asosida shakllangan.
O‘zbek elatining yirik etnik tarkibiy qismlaridan biri qipchoqlar bo‘lib, ular O‘zbekistonning Samarqand va Kattaqo‘rg‘on oralig‘idagi hududlarida, Amudaryoning o‘ng sohilida hamda Farg‘ona vodiysining shimoli-sharqiy va shimoli-g‘arbiy qismlarida o‘troqlashgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Farg‘ona vodiysidagi qipchoqlar soni qariyb 70 ming kishini tashkil etgan.
Farg‘ona qipchoqlari qo‘g‘ay, bug‘ach, kumushoy, o‘lmas, yashiq, jaydaq, puchug‘oy, elaton, bug‘az, og‘im, toz, sirmoq, yettiqashqa, qutlug‘ seid, cherik, ko‘kbo‘yin, to‘rayg‘ir, tovuldi, chang‘aroqchi, chiyal, qulon, oqbo‘yra, qarabovur, boshqird, tikan, qoratikan, sariqipchoq, qorabo‘yin kabi urug‘ va urug‘ bo‘linmalariga ajralgan.
Ushbu etnonimlarning ayrimlari hududiy toponimiyada ham o‘z izini qoldirgan. Xususan, Farg‘ona, Andijon va Namangan viloyatlaridagi Qorabo‘yin, Tovul, To‘rayg‘ir, Yashiq, Qo‘g‘ay, Puchug‘oy, Elatan, Qoratikan kabi joy nomlari qipchoq urug‘-qabilalarining nomlari asosida shakllangan etnotoponimlar hisoblanadi.
Shuningdek, Qo‘g‘ayariq gidronimi ham ana shunday etnik asosga ega. Mazkur ariq Qo‘g‘ay va Qo‘g‘ayo‘lmas qishloqlari hududidan oqib o‘tishi, shuningdek, qo‘g
#Javob #Toponim
UMAKAY (O‘MAKAY) QIShLOG‘I
Ajoyib, savolning javobini ko‘pchilik topdi.
Xo‘p, bunga batafsil to‘xtalib o‘tamiz. Aslida Umakay (O‘makay) toponimi bu etnonim (urug‘ nomi)dan kelib chiqqan. Etnograf va toponimist Suyun Qorayevning ta'kidlashicha, Umakay (O‘makay) o‘zbeklarning Saroy qabilasi tarkibiga kiruvchi urug‘ sifatida qayd etilgan.
Eshqobil Shukurning «Bobo so‘z izidan» kitobida esa o‘makay leksemasini shevalarimiz «halqum», «bo‘g‘iz», anglamini bildiruvchi ko‘makay so‘zi bilan bog‘laydi. Ko‘makay aslida – tilning tanglay bilan qo‘shilish joyini bildirib, o‘makay uning buzilgan shaklidir.
O‘makay bir zamonlar soyliq bo‘g‘zida joylashgan kichik qishloq bo‘lgan. Shuning uchun shunday nomlangan degan qarash ham bor.
Qizig‘i shundaki, Umakay (O‘makay) etnotoponimi bir nechta hududlarda uchraydi: Qashqadaryo viloyatining Chiroqchi tumani, Samarqand viloyatining Pastdarg‘om tumani hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasida.
Bugungi kunda Qashqadaryodagi Umakay qishlog‘i o‘zining o‘ziga xos va mazali jiz taomi bilan ham mashhur.
@akademik_til
#Karta #Õyinlar
PAS – [fr. passe – (o'yinni) o'tkazib yuboraman] Karta o'yinida: o'yinning ayni bir davrasida (karta aylanishida) faol qatnashishdan voz kechish yoki mag'lubiyatni tan olish.
@akademik_til
#Nazm
Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulro’ kelmadi,
Ko’zlarimg’a kecha tong otguncha uyqu kelmadi.
Mazmuni (zohiriy):
Sarv qomatli bir guldek jonon Navoiy bobomizni yarim tunda "свидание"ga chaqirgan. Oshiq ham qizning gapiga chippa-chin ishonib, uchrashuv joyiga kelgan va ertalabgacha aldoqchi yorni kutib o‘tirgan. Lekin qiz kelmagan.
@akademik_til