yurt tarixi

''Тараққий'' газетасида мустақиллик орзуси (2 қисм) Туркистон жадид матбуот нашрларини ўқиб, шунга амин бўламизки, улар маърифатпарварлик ғоялари билан бир вақтнинг ўзида сиёсий-ижтимоий масалаларини кўтариб чиқишган. Жумладан, бу кўриниш илк ўзбек жадид нашри “Тараққий” газетасининг илк сонидаги биринчи саҳифасида берилган мақолада ўз аксини топади: “Ватандош ва халқларимизнинг ғоюр боҳодурлари майдонда кўкариб, арслондек олишиб, тортишиб ҳама халқ учун азиз вужудларидан кечуб, дини, илми, сиёсий ишларимизни харит йўлиға солиб (бошқаларга бериб қўйиб-О.Т.), насф(ярим-О.Т.) асрдан бери осилиб, сўйилиб, туқғон (туғилган-О.Т.), ўсган ерларидан айрилиб, Сибирдек совуқ ерларга юборилиб, тоғдек оғир машаққатлар юклатсалар ҳам охир шу икки йил ичиндаги чеккан машаққатлари бекорга кетмай, учлик найзаларга, ўткир қиличларға кўкракларини бериб, мамлакатимизнинг жойларини қонлари билан тўлдириб, ватан учун жонларини қурбон қилган муборак зотлар юрак бағирларимизни фидо қилсак ҳам жойига еткурмоғимиз йўқ” . Мақоладаги ушбу фикрлар 1904-1905 йилларда Япония билан бўлган урушдаги довюракликлар билан бирга келтирилган. Аслида эса муаллиф (мақола муаллифи кўрсатилмаган, Исмоил Обидов бўлиши мумкин) айтмоқчи бўлган фикр, ярим асрдан яъни Туркистон Россия мустамлакачилари томонидан босиб олиниб генерал- губернаторлик ўрнатилгандан буён аждодларимизнинг туғилиб ўсган юртларидан Сибирга бадарға қилиниб, динидан, маърифатидан, сиёсий кўринишидан айиришган бўлсада, ватан учун жанг қилишдан қайтмади. Шунингдек, “муборак зотлар” дейилганда жонидан кечиб, эркинлик, озодлик сари интилган ҳурриятпарвар аждодларимиз назарда тутилганлигини англаш қийин эмас. Фикримизни яна шу мақоланинг давомида келтирилган мана бу жумлалар тасдиқлайди: “Ҳозирда ижтимоий, калом, матбуот учун берилғон харитлар (харажатлар-О.Т.), тўшак устида оғзига сув томизилиб оғир хастадек эканини тилсиз ва кўр табиблар ҳам тасдиқ этурлар. Бу каби заиф ва ланж ҳурриятларға халқимиз ҳамонда рози бўлмай курашиб, тортишиб, о

"Тараққий" газетасида мустақиллик орзуси (3 қисм) Мақола “Тошкентда 14-июнь” (янги ҳисобда 27-июнга тўғри келади, 1906-йил) рукни остида “Биз мусулмонларни ҳурриятга ҳақлари борму? Йўқ қариндошлар юз маротаба йўқ!” деб номланади. Бу биринчидан “Тараққий”ни ижтимоий-сиёсий, ҳурриятпарвар газета эканлигини намоён қилса, иккинчидан, Туркистон жадидларининг дастлабки нашрлариданоқ сиёсий масалаларда жуда дадил бўлгани, яъни мустақил, эркин давлат қуриш ғоясини кўтариб чиқилганлигини кўрсатади. Йиллар давомида орзу қилинган ҳурлик, озодлик, эркинлик тўйғулари 1991 йил ушалди. Халқимиз онгига маърифат, замонавий фан-техника, илмий дунёқарашни сингдириб, онгли мустақиллик учун курашган буюк жадид намоёндалари бу бахтли кунларни кўролмаган бўлсаларда, лекин улар ҳар доим ҳис қилишган. Буни ушбу мақоладан ҳам англаш мумкиндир. Мустамлака тузумининг икки босқичи ва турини бошидан кечирган жадидлар миллий истиқлол учун кураш олиб борди. Шунинг учун ҳам улар Россия империяси ва совет мустамлакачилик даврларида аёвсиз таъқиб этилди ва қатағон қилинди. Тараққийпарвар, халқпарвар, маърифатпарвар жадид зиёлилари ғоявий, сиёсий мақсадда бирлашиб, халқ маънавияти ва маданиятини ўстиришга интилдилар. Гўё баҳор шамоли янғлиғ тарқалган марифатпарварлик Туркистонда юқори босқичга кўтарилгани учун Россия империясининг бошқа мустамлакаларидан ажралиб турар эди. Чунки, бу юртда Туркистон жадидчилигининг шаклланишига маънавий омил бўлиб хизмат қилган маърифий- демократик зиёли адабиёт намоёндалари Муқимий, Фурқат, Завқий кабилар ҳам миллий-маънавий салоҳиятни ошириш ғоясида турган эдилар. Мустамлака тузум миллий матбуотимизнинг ривожланишига доим тўсқинлик қилиб келди. Аммо тўсиқлар бўлишига қарамай Туркистон жадидлари бошқа соҳалар каби матбуотда ҳам тўхтаб қолмади. Жадид маърифатпарварлари таълимда, адабиётда, маънавиятда, маданиятда бўлгани каби, матбуотда ҳам бевосита мутлоқ янги яратувчанлик ва мустамлака тузумига қарши миллий ғоявий кураш фаолиятини юритди. Бундай жасорат би

"Тараққий" газетасида мустақиллик орзуси (3 қисм) Мақола “Тошкентда 14-июнь” (янги ҳисобда 27-июнга тўғри келади, 1906-йил) рукни остида “Биз мусулмонларни ҳурриятга ҳақлари борму? Йўқ қариндошлар юз маротаба йўқ!” деб номланади. Бу биринчидан “Тараққий”ни ижтимоий-сиёсий, ҳурриятпарвар газета эканлигини намоён қилса, иккинчидан, Туркистон жадидларининг дастлабки нашрлариданоқ сиёсий масалаларда жуда дадил бўлгани, яъни мустақил, эркин давлат қуриш ғоясини кўтариб чиқилганлигини кўрсатади. Йиллар давомида орзу қилинган ҳурлик, озодлик, эркинлик тўйғулари 1991 йил ушалди. Халқимиз онгига маърифат, замонавий фан-техника, илмий дунёқарашни сингдириб, онгли мустақиллик учун курашган буюк жадид намоёндалари бу бахтли кунларни кўролмаган бўлсаларда, лекин улар ҳар доим ҳис қилишган. Буни ушбу мақоладан ҳам англаш мумкиндир. Мустамлака тузумининг икки босқичи ва турини бошидан кечирган жадидлар миллий истиқлол учун кураш олиб борди. Шунинг учун ҳам улар Россия империяси ва совет мустамлакачилик даврларида аёвсиз таъқиб этилди ва қатағон қилинди. Тараққийпарвар, халқпарвар, маърифатпарвар жадид зиёлилари ғоявий, сиёсий мақсадда бирлашиб, халқ маънавияти ва маданиятини ўстиришга интилдилар. Гўё баҳор шамоли янғлиғ тарқалган марифатпарварлик Туркистонда юқори босқичга кўтарилгани учун Россия империясининг бошқа мустамлакаларидан ажралиб турар эди. Чунки, бу юртда Туркистон жадидчилигининг шаклланишига маънавий омил бўлиб хизмат қилган маърифий- демократик зиёли адабиёт намоёндалари Муқимий, Фурқат, Завқий кабилар ҳам миллий-маънавий салоҳиятни ошириш ғоясида турган эдилар. Мустамлака тузум миллий матбуотимизнинг ривожланишига доим тўсқинлик қилиб келди. Аммо тўсиқлар бўлишига қарамай Туркистон жадидлари бошқа соҳалар каби матбуотда ҳам тўхтаб қолмади. Жадид маърифатпарварлари таълимда, адабиётда, маънавиятда, маданиятда бўлгани каби, матбуотда ҳам бевосита мутлоқ янги яратувчанлик ва мустамлака тузумига қарши миллий ғоявий кураш фаолиятини юритди. Бундай жасорат би

Sodda lekin asosli malumotlrarni yetkazib Tashakkur

раҳмат

ТОШКЕНТ ТАРИХИГА ДОИР Тошкент топонимини “Тош шаҳар” деб изоҳлайдилар. Шу сўзда маълум маънода шаҳар тирихи ҳам ўз аксини топган. Шаҳар ҳудудида қадимий буюмлар топилган. Тошкентдаги қабристонлардан бирида топилган бронза кўзгулар, турли мамлакатларнинг тангалари шаҳар тарихи 2200 йилдан ортиқ эканлигидан дарак беради. Тошкент тарихига оид илк манбалар милоднинг дастлабки асрларига тўғри келади. Жумладан, юнон олими Птоломейнинг “Географиядан қўлланма” асарида Тошкент ҳақидаги маълумотлар учрайди. Птоломей бу асарида Ер шарининг обод қисмини 26 харитада тасвирлаган. Шу хариталардан бирида Ўрта Осиё ва унинг атрофидаги ўлкалар кўрсатилган. Ана шу харитада Хитойга борадиган савдо йўли устида, Яксарт (Сирдарё) ҳавзасининг шарқида “Терри Лапидея” деган жой кўрсатилган. Олимлар ана шу юнонча номни “Тош қўрғон” деб таржима қилиб, уни Тошкентга нисбат берганлар. Тошкент шаҳрининг номи ёзма манбаларда Чоч, Чочистон, Шош, Шошкент шаклларида учрайди. Чоч сўзи ҳам сўғд тилида “тош”, “тоғ” маъносини англатади. Шош эса Чоч номининг арабча шаклидир. Чоч ёки Шош деганда Тошкент ва унинг атрофлари тушунилган. X асрда номаълум муаллиф томонидан форс тилида ёзиб қолдирилган “Ҳудуд ул олам” (“Оламлар чегараси”) асарида бундай дейилади: “Чоч катта вилоят, халқи жанговар, бой ва сахийдир. У ерда ўқ - ёй тайёрланади. Бинкат – Чочнинг пойтахти. Бу катта шаҳар, айни пайтда подшонинг қароргоҳидир”. Арабнавис олимлардан Истахрий, Ибн Хавқал, Муқаддисий ва бошқалар (IX-X асрлар) Шош вилояти ҳақида ёзганда унинг марказини Бинкат шаҳри деб кўрсатадилар. Бинкат ҳозирги Эскижува ва Чорсу оралиғида бўлган. Бинкат номи форсча бўлиб, “кўримли шаҳар” демакдир (бин – кўриниш, кат – сўғдча “шаҳар, қишлоқ, манзилгоҳ” деган маънони англатади). “Қонуни Маъсудий” асарида: “Бинкат – бу Шошнинг пойтахти, туркий тилда “Тошканд”, юнончадан арабчага таржима қилинса – “Буржул ҳижора” (яъни “Тош минора”) шаклида бўлади” деб ёзган. Берунийнинг сўзларини бошқа олимлар ҳам тасдиқлашган. Масалан, Маҳмуд Қошғари

Шайбоний ҳукмдорлар сулоласи: Шайбонийхон ибн Будоқ султон (1500-1510). Қучқунчихон ибн Абулхайрхон (1510-1530). Абу Саид ибн Қучқунчихон (1530-1533). Убайдуллахон ибн Маҳмуд Султон (1533-1539). Абдуллахон I ибн Қучқунчихон (1539-1540). Абдулатифхон ибн Қучқинчихон (1541-1551). Абдулазизхон ибн Убайдуллахон (1540-1550). Наврўз Аҳмад ибн Суюнчихон (1551-1556). Пирмуҳаммад ибн Жонибек Султон (1556-1561). Искандар Султон ибн Жонибек Султон (1561-1583). Абдуллахон II ибн Искандар Султон (1583-1598). Абдулмўмин ибн Абдуллахон II (1598-1599). Пирмуҳаммад ибн Сулаймон Султон (1599-1601). 📲http://t.me/yurt_tarixi

УБАЙДУЛЛОХОН (1512–1533) — БУХОРО ХОНИ, ШАЙБОНИЙ СУЛОЛАСИ ВАКИЛИ Шайбонийлар сулоласининг йирик ва салоҳиятли намояндаларидан бири Убайдуллохон Муҳаммад Шайбонийхоннинг укаси Маҳмуд Султоннинг фарзанди эди. Убайдуллохон Нақшбандия тариқатида бўлиб, ушбу таълимотнинг таниқли вакили, шунингдек отасининг маънавий устози бўлган Убайдуллоҳ Хўжа Аҳрор номи билан боғланган. Унинг маънавий камол топишида яна бир муҳим шахс — Ямандан келган шайх Саййид Абдуллоҳ ал-Яманий бўлган. Ушбу шайх Самарқандга ташриф буюриб, Убайдуллохонга руҳий йўлбошчи сифатида хизмат қилган. Убайдуллохон ўз замонасида яхши таълим олган. У ҳадис илмини Хожа Маулон Исфаҳонийдан, фиқҳ фанини эса Маҳмуд Азизондан ўрганган. Ундан ташқари, у Яссавия тариқатига мансуб маърифатли шайхлар — Шайх Худайдод Вали ва Мансур каби сўфийлардан ҳам маънавий тарбия олган. Убайдуллохон сиёсий соҳада ҳам муҳим ислоҳотлар амалга оширди. Жумладан, у давлат пойтахтини Самарқанддан Бухорога кўчирди. Унинг фикрига кўра, Бухоро отасидан мерос бўлган мулк ҳисобланарди, зеро Шайбонийхон тириклигидаёқ мазкур ҳудудни Маҳмуд Султонга — яъни Убайдуллохоннинг отасига топширган эди. Натижада, Шайбонийлар томонидан Мовароуннаҳрда барпо этилган давлат энди расман Бухоро хонлиги номи билан юритила бошланди. 📲http://t.me/yurt_tarixi