گفتگو با سیاست‌نامه

📚شکنجه‏گرِ متن‏ها تأملی در باب روش خوانش پروژۀ سیدجواد طباطبایی ✏️زانیار ابراهیمی ♦️به‏نزد طباطبایی، تاریخ ایران به هیئتِ تاریخِ فراموشیِ ایران‏شهر درمی‏آید. به همین منوال، همان‏قدر که تصمیم بولتمان و وجود هایدگر در هالۀ غلیظی از ابهام فرومی‏روند، هستۀ سخت ایران‏شهرِ طباطبایی نیز به تعبیر بلومنبرگ از دسترس نظریه دور می‏ماند. طباطبایی در ارجاعاتی متعدد به گوبینو، با اشتیاق از ایران «به‏عنوان واقعیتی ورای ملت و حکومت و اگر بتوان گفت، همچون مفهومی مجرد، از کهن‏ترین روزگاران تاریخ» سخن می‏گوید و به تبعیت از گوبینو، «هستۀ مرکزی واقعیت تاریخی این سرزمین» را «سنگ خارایی» می‏نامد «که از باد و باران گزند نمی‏یابد.» طباطبایی، «گشودن راز این وحدت در کثرت» را به کرانۀ نامفهومیت می‏راند. اگر این استنباط از آثار مکتوب طباطبایی، همچنان محل تردید باشد، یکی از آخرین سخنرانی‏های او در دانشگاه پوتسدام، هر گونه تردیدی را در این باره زائل می‏کند. او در این سخنرانی، آسیب‏ناپذیریِ هستۀ سخت ایران را با ارجاع به استعارۀ مطلق و نامفهومیت در نظر بلومنبرگ، و ذکر جالب‏توجه حکایت معروف بایزید بسطامی شرح می‏دهد. در این حکایت، بایزید در حالت جذبه می‏گوید: سبحانی ما اعظم شأنی. این جمله بسیار یادآور سخن حلّاج است و طبیعتاً کفر را به ذهن متبادر می‏کند. به همین دلیل، بایزید به مریدانش فرمان می‏دهد که اگر این بار نیز همان جمله را در حالت جذبه بر زبان راند، چاقو بردارند و به او بزنند. همین اتفاق می‏افتد و مریدان قصد قتل بایزید می‏کنند، اما هر چه چاقو می‏زنند، خون نه از بدن بایزید بلکه از خودشان جاری می‏شود. طباطبایی این حکایت تمثیلی را در توضیح ناکامیِ مهاجمانی می‏آورد که با وزیدن باد بی‏نیازی خداوند، می‏کوشیدند خنجری بر پیکر ایران فرود آورند، اما هر بار خون از خود جاری ساخته و عِرض از خود برده‏اند. طباطبایی صراحتاً به نامفهومیتِ بلومنبرگ در پارادایم‏هایی برای یک استعاره‏شناسی ارجاع می‏دهد. در این کتاب، بلومنبرگ در مخالفت با ایده‏های روشن و متمایز دکارت، استدلال می‏کند که ذهنِ مفهومی همواره نمی‏تواند تمامیت را فراچنگ آورد و برای فهمِ این تمامیتِ فهم‏ناپذیر، تصاویری خلق می‏کند که بر استعارۀ مطلق مبتنی‏اند، استعاره‏ای که نمی‏توان آن را به زبان مفهومی ترجمه کرد. ♦️طباطبایی زمانی چهرۀ اول خود را نمودار می‏سازد که به سبک‏وسیاقی بولتمانی-هایدگری، پای بلومنبرگِ استعاره‏شناس را نیز به میان می‏کشد تا صرفاً از بیان‏ناپذیریِ آن چیزی سخن بگوید که ظاهراً گزندی از باد و بارانِ تاریخ نمی‏یابد؛ اما وقتی به بلومنبرگِ مورخِ اندیشه متمایل می‏شود، از تسطیحِ تاریخ و تبدیل آن به تاریخِ فراموشی یا تاریخِ سرپایین (تعبیری که ریچارد رورتی به کار می‏برد) حذر می‏کند. بلومنبرگ در مشروعیت عصر مدرن، در مخالفت با بی‏اعتنایی هایدگر به فرازوفرودهای تاریخی، ساختاری گفت‌وگویی را بر دوران‏های متفاوت غرب بار می‏کند. این دوران‏های سه‏گانۀ باستان، میانه و مدرن، سه عنصر اصلی سنت غرب را تشکیل می‏دهند. بلومنبرگ به‏رغم دفاع پرشور خود از مدرنیته، قائل به گسستِ مطلق نیست و از نوعی گسست در پیوست طرفداری می‏کند. به‏زعم او، اوضاع هرگز چنان نخواهد بود که روزی در غرب بتوانند بگویند که «گویی مسیحیت هرگز وجود نداشته است.» بلومنبرگ نه‏تنها با فراموشیِ هایدگری، بلکه با فراموشیِ نیچه‏ای، که هنر الهی است، مخالفت می‏کند. بدین‏ترتیب هر آن چیزی که به سنت تبدیل شده باشد، هرگز به دست فراموشی سپرده نخواهد شد. در نتیجه نمی‏توان رویکردی سرکوب‏گرانه به سنت داشت و مثلاً به سبک‏وسیاق هایدگر و بولتمان، در پی تخریبِ آن برای رسیدن به عنصرِ مستورِ فراموش‏شده بود. عناصر سنت، در پیوندی گفت‌وگویی با یکدیگر قرار می‏گیرند، ولو طرفدارانِ سینه‏چاکشان نخواهند به چنان چیزی گردن نهند. برای مثال، دوران مدرن پرسشِ بی‏پاسخ‏ماندۀ دوران میانه را که معطوف به چیستیِ معنای کل تاریخ بود، پاسخ می‏دهد و نمی‏تواند از این پاسخ شانه‏ خالی کند، ولو ملزومات و ابزارهای لازم آن را در اختیار نداشته باشد. به همین منوال، دوران میانۀ مسیحی مجبور بود برای تثبیت مشروعیت خود در جهان هلنیستی، کیهان‏شناسیِ پرطول‏وتفصیلی را بر اساس کتاب سفر پیدایش بپرورد، حال آنکه تا پیش از نومیدیِ آخرت‏شناختی از ظهور دوبارۀ مسیح، اساساً گمان می‏کرد نیازی نه به کیهان‏شناسی دارد و نه به مشروعیت‏بخشی به خود در قبالِ کافرانی که در دار فانیِ رو به ویرانی بیتوته کرده بودند و خود از آن خبر نداشتند. تاریخ بلومنبرگ، نه سربالاست و نه سرپایین؛ به عبارت دیگر، این تاریخ نه در کار حل‏ورفع و پیش‏تاختن است و نه به قهقهرا می‏رود. 🔹ادامه مطلب را می‌توانید در شماره ۲۶ سیاست‌نامه مطالعه کنید. 🦉@goftemaann