گفتگوی ⁨کانال حمید آصفی⁩

تعلیق راهبردی گذار از مدیریت بحران به حکمرانی راهبردی برای پایان بحران مقدمه ایران امروز در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخ معاصر خود قرار دارد. رویارویی‌های نظامی محدود، تداوم تحریم‌های اقتصادی، ابهام در آینده روابط خارجی، تهدیدهای امنیتی، جنگ شناختی، عملیات نفوذ و فشارهای اجتماعی، کشور را در وضعیتی قرار داده‌اند که نه می‌توان آن را جنگی تمام‌عیار نامید و نه صلحی پایدار. این وضعیت صرفاً یک بحران مقطعی نیست، بلکه به تدریج به یک وضعیت راهبردی تبدیل شده است؛ وضعیتی که می‌توان آن را «تعلیق راهبردی» نامید. تعلیق راهبردی زمانی شکل می‌گیرد که یک کشور، بدون آنکه در جنگی فراگیر قرار داشته باشد، ناچار است بخش مهمی از منابع، انرژی، سرمایه انسانی و ظرفیت تصمیم‌گیری خود را صرف مقابله با تهدیدهای مستمر کند، بی‌آنکه افق روشنی برای خروج از این وضعیت وجود داشته باشد. در چنین شرایطی، اقتصاد فرسوده می‌شود، سرمایه اجتماعی کاهش می‌یابد، سرمایه‌گذاری به تعویق می‌افتد، امید به آینده تضعیف می‌شود و نظام تصمیم‌گیری، به جای طراحی آینده، عمدتاً درگیر واکنش به رخدادهای روزمره می‌شود. خطر اصلی این وضعیت، صرفاً وقوع جنگ نیست؛ بلکه عادت کردن به زندگی در وضعیت تعلیق است. جامعه‌ای که سال‌ها در انتظار بحران بعدی زندگی کند، به تدریج توان برنامه‌ریزی، نوآوری و توسعه خود را از دست می‌دهد. در چنین شرایطی، بحران دیگر یک استثنا نیست؛ بلکه به شیوه اداره امور تبدیل می‌شود. از این رو، پرسش اصلی امروز ایران دیگر این نیست که «جنگ یا مذاکره؟» بلکه این است که آیا کشور برای پایان دادن به چرخه بحران، یک راهبرد روشن دارد؟ تعلیق راهبردی؛ فراتر از جنگ و صلح در ادبیات سیاسی، معمولاً کشورها در دو وضعیت جنگ یا صلح تحلیل می‌شوند؛ اما واقعیت سیاست بین‌الملل بسیار پیچیده‌تر از این دوگانه است. امروز بسیاری از کشورها در شرایطی قرار دارند که نه جنگ رسمی در جریان است و نه آرامش و ثبات پایدار برقرار است. تحریم، عملیات اطلاعاتی، جنگ سایبری، جنگ شناختی، فشار اقتصادی، ترور، تهدید نظامی و رقابت ژئوپلیتیکی، همگی بخشی از وضعیتی هستند که مرز میان جنگ و صلح را از بین برده‌اند. در چنین شرایطی، بزرگ‌ترین خطر آن نیست که کشوری شکست نظامی بخورد؛ بلکه آن است که در وضعیتی دائمی از انتظار، نااطمینانی و واکنش باقی بماند. تعلیق راهبردی، به همین معناست؛ وضعیتی که در آن کشور دائماً برای بحران بعدی آماده می‌شود، اما فرصت طراحی آینده را از دست می‌دهد. قدرت، زمانی معنا دارد که به تصمیم تبدیل شود هیچ کشوری تنها با انباشت قدرت، به امنیت پایدار نمی‌رسد. قدرت نظامی، قدرت اقتصادی، سرمایه انسانی، مشروعیت سیاسی و دیپلماسی، همگی زمانی ارزشمند هستند که بتوانند به تصمیم‌های هوشمندانه تبدیل شوند. کشوری که توان پاسخ دارد اما مقصد ندارد، ممکن است سال‌ها در چرخه واکنش باقی بماند. از سوی دیگر، کشوری که فقط به مذاکره می‌اندیشد اما فاقد قدرت بازدارندگی است، ابزار لازم برای دفاع از منافع خود را نخواهد داشت. بنابراین، مسئله اصلی انتخاب میان «قدرت» و «دیپلماسی» نیست؛ مسئله، نسبت میان قدرت، تصمیم و هدف است. قدرت باید در خدمت راهبرد قرار گیرد و راهبرد باید در خدمت آینده ملت باشد. مدیریت بحران کافی نیست مدیریت بحران، ضرورتی انکارناپذیر است، اما نمی‌تواند جایگزین راهبرد ملی شود. مدیریت بحران می‌کوشد خسارت‌ها را کاهش دهد؛ اما طراحی پایان بحران، مسیر خروج از بحران را ترسیم می‌کند. کشوری که فقط بحران را مدیریت می‌کند، ممکن است سال‌ها از یک بحران به بحران دیگر منتقل شود، بدون آنکه هیچ‌گاه به ثبات برسد. امروز، بسیاری از تصمیم‌های کشورها واکنشی است؛ واکنش به تحریم، واکنش به حمله، واکنش به فشار یا واکنش به پیشنهاد مذاکره. اما هیچ بحرانی تنها با واکنش پایان نمی‌یابد. پایان بحران، نیازمند طراحی است. حکمرانی راهبردی؛ حلقه مفقوده طراحی پایان بحران، بدون حکمرانی راهبردی ممکن نیست. حکمرانی راهبردی، صرفاً به معنای وجود یک مرکز فرماندهی نیست؛ بلکه به معنای ایجاد نظامی است که بتواند امنیت، اقتصاد، سیاست خارجی، فرهنگ، فناوری و سرمایه اجتماعی را در قالب یک چشم‌انداز مشترک هماهنگ کند. در چنین نظامی، اختلاف نظر در مرحله تصمیم‌سازی نه‌تنها تهدید نیست، بلکه یک سرمایه محسوب می‌شود؛ زیرا کیفیت تصمیم را افزایش می‌دهد. اما پس از اتخاذ تصمیم، انسجام در اجرا ضرورت پیدا می‌کند. اشتباه بسیاری از نظام‌های سیاسی آن است که یا نقد را پیش از تصمیم حذف می‌کنند، یا پس از تصمیم نیز اجازه نمی‌دهند کشور با وحدت عمل کند. حکمرانی راهبردی، میان این دو مرحله تمایز قائل می‌شود؛ آزادی در اندیشه، انسجام در اجرا.