Discourse

مدخل: «دوستانی که بحث «اختلاف نظر علمی» را دنبال میکنند، ممکن است این سوال برایشان پیش آمده باشد که اگر دانشمندان با هم اختلاف دارند، ما که متخصص نیستیم چطور باید تصمیم بگیریم به کدام طرف اعتماد کنیم؟ شکاکانِ استراتژیک از همین نقطه برای ایجاد تردید در علم استفاده میکنند. مقاله تازه‌ای در این باره خوانده‌ام که شاید برایتان جالب باشد و در ادامه گزارشی از آن را مینویسم.» چند روز پیش مقاله‌ای از الکساندر رویتلینگر، فیلسوف علم در دانشگاه مونیخ، در مجله Philosophy of Science خواندم که با دقت تمام نشان میدهد چرا استدلال معروف شکاکان راهبردی یا استراتژیک (آنهایی که به دلایل اقتصادی یا سیاسی علم را هدف میگیرند) از «وجود اختلاف نظر در علم» برای تضعیف باور عمومی استفاده میکنند و چرا این استدلال غلط است. ببینید شکاکان استراتژیک، چه در مورد سیگار و سرطان، چه در مورد تغییرات اقلیمی و چه در مورد واکسن‌ها، یک استدلال تکراری دارند که به این شکل است: «دانشمندان با هم اختلاف نظر دارند. پس شما که متخصص نیستید، نباید به هیچ کدام اعتماد کنید و بهتر است در باورتان به یافته‌های علمی شک کنید.» این استدلال در نگاه اول ساده و حتی معقول به نظر میرسد اما مشکل اینجاست که «اختلاف نظر» به خودی خود نمیتواند دلیلی برای کاهش اعتماد باشد و آنچه مهم است این است که ببینیم این اختلاف از کجا آمده و چه کسانی آن را مطرح کرده‌اند و مجموع شواهد چه مبگوید. رویتلینگر برای نشان دادن این نکته یک چارچوب دقیق از نظریه تایید بیزی استفاده میکند. اگر بخواهم خیلی ساده توضیح دهم میگوید که وقتی یک فرد غیرمتخصص با شهادت های متعدد دانشمندان روبه‌رو میشود نباید فقط به تعداد موافقان و مخالفان نگاه کند؛ باید به «قابلیت اعتماد» شاهدان هم توجه کند. آیا این شاهدان متخصص هستند؟ آیا گزارش‌هایشان مبتنی بر روش‌های معتبر است؟ آیا سابقه خطاهای سیستماتیک دارند؟ مثلا فرض کنید سه دانشمند معتبر در یک حوزه مشخص درباره یک ادعا اظهار نظر میکنند. دو نفر میگویند که ادعا درست است و یک نفر میگوید که نادرست است. اینجا اختلاف وجود دارد اما اگر آن دو نفر از نظر علمی بسیار معتبرتر از آن یک نفر باشند و گزارش‌هایشان مستندتر باشد، فرد عاقل نه تنها نباید اعتمادش را به ادعا کاهش دهد، بلکه باید با شنیدن این اختلاف، باز هم به آن ادعا اعتماد کند، چون

چرا مغزت بعضی صداها را قبل از اینکه بفهمی چه هستند، خطر تشخیص می‌دهد؟ فرض کن شب در خانه نشسته‌ای و ناگهان صدای بسیار آرامی از اتاق کناری می‌آید. هنوز نمی‌دانی چیست. ممکن است افتادن یک وسیله باشد، صدای لوله‌ها باشد یا حتی صدای باد. اما بدن تو معمولاً منتظر نمی‌ماند تا اول صدا را کاملاً شناسایی کنی. ممکن است ضربان قلبت بالا برود، عضلاتت منقبض شوند و توجهت ناگهان به سمت صدا جلب شود. این اتفاق فقط یک واکنش روان‌شناختی ساده نیست. مغز تو برای بعضی محرک‌های شنیداری، مسیرهایی دارد که می‌توانند پیش از رسیدن به یک شناسایی آگاهانه و دقیق، پاسخ‌های دفاعی را فعال کنند. صدا ابتدا توسط گوش به ارتعاشات مکانیکی تبدیل می‌شود. پرده گوش و استخوانچه‌های گوش میانی این ارتعاشات را منتقل می‌کنند و در حلزون گوش، سلول‌های مویی آن‌ها را به سیگنال‌های عصبی تبدیل می‌کنند. بعد اطلاعات از طریق عصب شنوایی وارد دستگاه عصبی مرکزی می‌شود. اما مغز منتظر نمی‌ماند تا تمام جزئیات صدا را آگاهانه تحلیل کنی. بخشی از اطلاعات شنوایی به ساختارهایی مانند کولیکولوس تحتانی و سپس کولیکولوس فوقانی می‌رسد؛ ساختارهایی که در جهت‌یابی و پاسخ سریع به محرک‌ها نقش دارند. این سیستم به یک سؤال ساده علاقه‌مند است: صدا از کجا آمد؟ چون در طبیعت، جهت صدا می‌تواند به اندازه خود صدا مهم باشد. اگر صدای یک شاخه شکسته از سمت راست بیاید، سیستم عصبی باید بتواند خیلی سریع توجه و بدن را به همان سمت هدایت کند. اما یک بخش بسیار مهم دیگر هم وجود دارد: آمیگدال. آمیگدال در پردازش اهمیت عاطفی محرک‌ها، به‌خصوص محرک‌های مرتبط با تهدید، نقش دارد. اگر صدایی برای مغز یادآور یک خطر باشد، می‌تواند پاسخ‌های دفاعی را سریع‌تر فعال کند. برای مثال، صدای ناگهانی و شدید معمولاً باعث رفلکس پرش یا Startle Response می‌شود. این پاسخ آن‌قدر سریع است که لازم نیست اول بنشینی و با خودت تحلیل کنی: «احتمالاً این صدا ناشی از برخورد یک جسم با زمین است و خطری ندارد.» بدن اول واکنش نشان می‌دهد. بعد مغز می‌تواند بفهمد واقعاً چه اتفاقی افتاده است. از دیدگاه فرگشتی، این ترتیب کاملاً قابل‌فهم است. فرض کن در محیطی زندگی می‌کنی که صدای شکستن شاخه می‌تواند به معنای نزدیک شدن یک شکارچی باشد. اگر سیستم عصبی اول چند ثانیه منتظر تحلیل دقیق بماند و بعد وا

پارت دوم: اگر بگویی خودم می‌توانستم جور دیگری انتخاب کنم، باید توضیح بدهی این خودم دقیقاً چیست و چگونه بدون اینکه تحت تأثیر هیچ‌یک از شرایط قبلی باشد، یک انتخاب متفاوت تولید می‌کند. اگر انتخاب متفاوتی تولید کند، خودش باید علتی داشته باشد. و اگر آن علت هم به وضعیت قبلی مغز و بدن مربوط باشد، دوباره به همان زنجیره برمی‌گردیم. اینجاست که مفهوم اختیار شروع می‌کند به فرو ریختن. البته این حرف به این معنی نیست که مغز قبل از آگاهی همیشه تصمیم را گرفته و آگاهی صرفاً یک تماشاگر بی‌خاصیت است. آزمایش‌های معروف لیبت و پژوهش‌های بعدی درباره فعالیت‌های عصبی پیش از تصمیم‌گیری نشان داده‌اند که برخی تغییرات عصبی می‌توانند پیش از گزارش آگاهانه‌ی تصمیم ظاهر شوند، اما تفسیر این یافته‌ها به‌عنوان تایید قطعی نبود اراده آزاد بیش از حد ساده‌انگارانه است. درباره اینکه این فعالیت‌های اولیه دقیقاً چه چیزی را نشان می‌دهند، هنوز بحث علمی و فلسفی جدی وجود دارد. مسئله عمیق‌تر از آزمایش لیبت است. حتی اگر هیچ آزمایشی هم وجود نداشت، یک سؤال فلسفی همچنان باقی می‌ماند: اگر مغز تو بخشی از جهان فیزیکی است و وضعیت آن در هر لحظه از وضعیت قبلی خودش، بدن و محیط تأثیر می‌گیرد، تصمیم‌های تو از کجا می‌آیند؟ اگر پاسخ این باشد که از خودم، سؤال بعدی این است: خودم یعنی چه؟ تو نمی‌توانی ویژگی‌های ژنتیکی‌ات را انتخاب کنی. نمی‌توانی انتخاب کنی در چه خانواده‌ای متولد شوی. نمی‌توانی انتخاب کنی چه مغزی در دوران کودکی برایت ساخته شود. نمی‌توانی بسیاری از تجربه‌هایی را که شخصیتت را شکل داده‌اند، از قبل انتخاب کنی. حتی بسیاری از ترجیحاتت را هم انتخاب نکرده‌ای. تو یک روز ناگهان تصمیم نگرفتی که از یک غذای خاص خوشت بیاید. مغزت در طول زندگی یاد گرفت که آن غذا برایت خوشایند است. تو تصمیم نگرفتی چه چیزی برایت جذاب باشد. تصمیم نگرفتی چه چیزی بترساندت. تصمیم نگرفتی چه خاطره‌ای در چه شرایطی فعال شود. و حتی وقتی بین دو گزینه فکر می‌کنی، خودِ دلایل موافق و مخالفی که در ذهنت ظاهر می‌شوند، چیزهایی هستند که انتخاب نکرده‌ای. اما اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد. از نبود اختیار مطلق نباید نتیجه گرفت که انتخاب‌های ما توهم‌اند یا هیچ تفاوتی میان تصمیم گرفتن و مجبور شدن وجود ندارد. اگر تشنه باشی و آب بخوری، این رفتار و