سیب سرخ حوا 🍎 Eva's Red Apple

نقد #توهم_توطئه نفٔسِ نقد توهم توطئه ایده ای قابل دفاع است؛ اما در این دوره از تاریخ، به نظر میرسد این ترانه بیش از آنکه جامعه را نقد کند ممکن است حد میان قدرت و قربانیان آن را کمرنگ کند. شاید منظور سازندگان آن بوده که دشمن و توطئه ی واقعی وجود دارد؛ اما هر جریان متفاوتی توطئه گر نیست یا این که جامعه بی مسئولیت نیست؛ اما قدرت مسلط مسئولیت اصلی را دارد. مسئله اینجاست که کفهٔ نقد جامعه در این ترانه بسیار سنگین تر از کفهٔ نقد قدرت است؛ و در چنین مقطعی این عدم توازن نمیتواند بی اهمیت باشد. در متن ترانه، نقد جامعه صریح و مستقیم است در حالی که قدرت با وجود نقشی که در شکل گیری بخش بزرگ و اصلی این وضعیت داشته تقریباً غایب است. حتی «ما»یی که ترانه بارها از آن سخن میگوید، روشن نیست دقیقاً چه کسانی اند. وقتی قربانی معترض جامعه و ساختار قدرت همگی در یک «ما» خلاصه میشوند، مرز میان مسئول و قربانی کمرنگ میشود؛ و این همان جایی است که نقد «توهم توطئه» میتواند ناخواسته به نکوهش جامعه نزدیک شود. چه در فاصله ای کوتاه از دی ماه خونبار اگر منتقدِ توهم توطئه همزمان سهم قدرت؛ توطئه های واقعی و دخالت های پنهانی که موجب آسیب هایی جدی به جنبش آزادی خواهی ایران و تفرقه افکنی میان فعالان منتهی شده را به رسمیت نشناسد، نقدش ناخواسته به شماتت جامعه شبیه می شود و خواه ناخواه از رنج و نامرادی مردمی تحت ظلم و اسیر انواع دسیسه ها غافل میماند. ملتی که نه تنها با تمام وجود ایستاد و بر خلاف متن یکی از ابیات همین قطعه زیر بار هولناک ترین سرکوبها زاری نکرد، که سوگ رقص برپا داشت و در دل ساختاری نابرابر، فراتر از آنچه تاریخ در وصفش گفته بود ظاهر شد. کاش این ترانه به جای تقابلی ناخواسته با «ما»، کنار «ما» می ایستاد؛ یا دست کم این «ما» را شفاف کرد تا از منظوری که حدس میزنم سازندگان داشته اند دور نشود. نقد توهم توطئه میتواند کاملاً مشروع باشد، اما وقتی وزن اصلی خطاها بر دوش «جامعه» قرار میگیرد و عاملیت سرکوبگر از قاب روایت بیرون میماند نتیجه دیگر صرفاً طرح یک کد فرهنگی و نقد یک خطای ذهنی نیست؛ بلکه ممکن است به انتقال بخشی از مسئولیت از قدرت به قربانیان منجر شود. محترمانه و صریح میگویم به نظرم این بار حرفی مهم در زمانی نامناسب و با روایتی کم دقت گفته شده است مهدی یراحی.